Sosyal medya platformlarının günlük iletişimimizin temel aracı haline gelmesi, ifade özgürlüğü ile kişilik haklarının korunması arasındaki çatışmaları dijital alana taşımıştır. 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun 125. maddesinde düzenlenen hakaret suçu, günümüzde en yoğun şekilde dijital platformlar üzerinden işlenmektedir. Bu yazımızda, sosyal medya üzerinden işlenen hakaret suçunun maddi ve manevi unsurları, ispat araçları ve yargılama usulüne ilişkin hukuki süreçler Yargıtay içtihatları perspektifinde incelenecektir.
1. Hakaret Suçu Nedir?
Hakaret fiilinin cezalandırılmasıyla korunan hukuki değer; kişilerin şeref, haysiyet ve namusu, toplum içindeki itibarı ve diğer fertler nezdindeki saygınlığıdır [1]. TCK m. 125 uyarınca hakaret suçu, bir kimseye onur, şeref ve saygınlığını rencide edebilecek nitelikte somut bir fiil veya olgu isnat etmek veya sövmek suretiyle işlenir.
a) Manevi Unsurları: Hakaret suçu, kasten işlenebilen bir suçtur; taksirle işlenmesi hukuken mümkün değildir. Failin, kullandığı ifadelerin mağdurun onur ve saygınlığını rencide edici nitelikte olduğunu bilmesi ve bu iradeyle hareket etmesi (genel kast) aranır. Failin saikinin (şaka yapmak, eleştirmek vb.) suçun oluşumu üzerinde doğrudan bir etkisi yoktur; önemli olan kullanılan ifadelerin objektif olarak rencide edici nitelik taşımasıdır.
b) Maddi Unsurları: Suçun maddi unsuru, mağdura yönelik “somut bir fiil veya olgu isnat edilmesi” (Örn: “Sen rüşvet aldın”) veya “sövme” (Örn: sinkaflı sözler kullanılması) eyleminin gerçekleştirilmesidir. Suçun oluşabilmesi için mağdurun belirli veya belirlenebilir olması şarttır (TCK m. 126). Ayrıca, hakaretin mağdurun gıyabında (yokluğunda) işlenmesi halinde, suçun oluşabilmesi için fiilin en az üç kişiyle iletişime geçilerek işlenmesi zorunludur.
2. Sosyal Medya Üzerinden Hakaret Suçu Nedir?
Sosyal medya üzerinden hakaret suçu, TCK m. 125’te düzenlenen temel suçun Twitter (X), Facebook, Instagram, WhatsApp gibi internet tabanlı iletişim ağları üzerinden işlenmesidir. TCK m. 125/2 uyarınca, fiilin mağduru muhatap alan sesli, yazılı veya görüntülü bir iletiyle işlenmesi halinde fail “huzurda hakaret” etmiş gibi cezalandırılır. Sosyal medya paylaşımlarında en kritik husus aleniyet unsurudur (TCK m. 125/4). Yargıtay’ın yerleşik içtihatlarına göre, herhangi bir sınırlama olmaksızın herkese açık olan bir Twitter (X) veya Facebook hesabından yapılan hakaret içerikli paylaşımlarda aleniyet unsuru gerçekleşmiş kabul edilir ve verilecek ceza altıda biri oranında artırılır [3][5].
3. Hangi Kelimeler Hakaret Suçunu Oluşturur, Hangi Kelimeler Oluşturmaz?
Ceza hukuku pratiğinde her türlü rahatsız edici söz hakaret suçunu oluşturmaz. İfade özgürlüğünün sınırları Yargıtay kararlarıyla net bir şekilde çizilmiştir:
Hakaret Suçunu Oluşturan İfadeler: Sinkaflı küfürler, kişiyi toplum nezdinde küçük düşürecek sıfatlar (“şerefsiz”, “hırsız”, “dolandırıcı”, “fahişe”), onur kırıcı hayvan benzetmeleri (köpek, eşek vb.) ve kişinin fiziksel kusurlarıyla alay eden ifadeler hakaret suçunu oluşturur.
Hakaret Suçunu Oluşturmayan İfadeler: Yargıtay, kişilere yönelik tepkisel sözlerin, kaba hitap tarzının, ağır eleştirinin veya beddua niteliğindeki ifadelerin, onur ve saygınlığı rencide edici boyutta olmaması halinde suçun unsurlarının oluşmayacağını kabul etmektedir [2]. Örneğin; “terbiyesiz”, “saygısız”, “vicdansız”, “beceriksiz” gibi kaba sözler ile “Allah belanı versin”, “haram zıkkım olsun” şeklindeki beddualar hakaret suçu kapsamında değerlendirilmez.
4. Sosyal Medya Üzerinden Hakaret Suçunda Deliller ve İspat
Sosyal medya üzerinden işlenen suçlarda en büyük hukuki tartışma “ispat” noktasındadır. Mağdurlar genellikle suça konu paylaşımın ekran görüntüsünü alarak şikayetçi olmaktadır. Ancak Yargıtay içtihatlarına göre, sanığın suçlamayı ve ilgili hesabı reddetmesi halinde, salt ekran görüntüsü veya açık kaynak tespit formu mahkumiyet için yeterli değildir [6][8]. Sanığın inkarı halinde mahkemelerce; ilgili sosyal ağ sağlayıcısından suça konu mesajın ne zaman ve hangi IP numarasından gönderildiğinin sorulması [3][7], tespit edilen IP adresinin suç tarihinde kimin adına kayıtlı olduğunun araştırılması gerekmektedir. Yurt dışı kaynaklı platformların IP adresi paylaşmaması ve hesabın aidiyetinin teknik olarak kesinleştirilememesi durumunda, “şüpheden sanık yararlanır” (in dubio pro reo) ilkesi gereği beraat kararı verilmesi hukuki bir gerektir [6]. Dijital delillerin ispat gücü ve mahkemede kabul edilme şartları hakkında ayrıntılı bilgi için dijital ortamda haciz ve delil süreçleri yazımız da aydınlatıcı olacaktır. Bu nedenle e-tespit veya noter tespiti gibi dijital delil güvenliğini sağlayan araçların kullanımı hayati önem taşır.
5. Şikayet Koşulu
Kamu görevlisine karşı görevinden dolayı işlenen hakaret suçu (TCK m. 125/3-a) hariç olmak üzere, basit hakaret suçu şikayete tabidir (TCK m. 131). Şikayet hakkı, mağdurun fiili ve faili öğrenmesinden itibaren 6 ay içinde kullanılmalıdır. Bu süre hak düşürücü nitelikte olup, süresi içinde şikayet hakkının kullanılmaması halinde soruşturma yapılamaz.
6. Ön Ödeme ve Uzlaştırma Arasındaki Fark
Ceza muhakemesinde alternatif uyuşmazlık çözüm yöntemleri olan ön ödeme ve uzlaştırma sıklıkla birbirine karıştırılmaktadır.
Ön Ödeme (TCK m. 75): Yalnızca adli para cezasını veya üst sınırı altı ayı aşmayan hapis cezasını gerektiren suçlarda uygulanır. Hakaret suçunun cezası 3 aydan 2 yıla kadar hapis veya adli para cezası olduğundan, hakaret suçu ön ödemeye tabi DEĞİLDİR.
Uzlaştırma (CMK m. 253): Soruşturulması ve kovuşturulması şikayete bağlı olan suçlar uzlaştırma kapsamındadır. Dolayısıyla kamu görevlisine hakaret istisnası dışında kalan hakaret suçlarında, soruşturma aşamasında dosyanın uzlaştırma bürosuna gönderilmesi ve taraflara uzlaşma teklif edilmesi yasal bir zorunluluktur [10][11].
7. Basit Yargılama Usulü
17.10.2019 tarihli yasal düzenleme ile hukukumuza giren Basit Yargılama Usulü (CMK m. 251), asliye ceza mahkemesinin görevine giren ve üst sınırı iki yıla kadar hapis cezasını gerektiren suçlarda uygulanır. Hakaret suçu bu kapsama girmektedir [10]. Bu usulde duruşma açılmaksızın, dosya üzerinden yazılı beyanlarla karar verilebilir. Basit yargılama usulünün uygulanması halinde, mahkumiyet kararı verildiğinde sonuç cezadan dörtte bir (1/4) oranında indirim yapılır.
8. HAGB (Hükmün Açıklanmasının Geri Bırakılması) Kararı
Hakaret suçu neticesinde sanık hakkında 2 yıl veya daha az süreli hapis ya da adli para cezasına hükmedilmesi halinde, CMK m. 231 uyarınca Hükmün Açıklanmasının Geri Bırakılması (HAGB) kararı verilebilir. Bunun için sanığın daha önce kasıtlı bir suçtan mahkum olmaması, mağdurun zararının giderilmesi ve mahkemede sanığın yeniden suç işlemeyeceği kanaatinin oluşması gerekir. HAGB kararı verilmesi halinde sanık 5 yıllık denetim süresine tabi tutulur; bu süre içinde kasıtlı bir suç işlemezse dava düşer.
9. Şikayetten Vazgeçme ve Zamanaşımı
Şikayete tabi olan hakaret suçlarında, mağdurun hüküm kesinleşinceye kadar şikayetinden vazgeçmesi mümkündür. Şikayetten vazgeçme, sanığın da kabul etmesi şartıyla kamu davasının düşmesi sonucunu doğurur (TCK m. 73). Hakaret suçunda dava zamanaşımı süresi TCK m. 66/1-e bendi uyarınca 8 yıldır. Fiilin işlendiği tarihten itibaren 8 yıl içinde davanın sonuçlandırılamaması halinde dava zamanaşımı nedeniyle düşer.
10. Adli Sicil Kaydına Etkisi
Hakaret suçundan verilen mahkumiyet kararları (hapis veya adli para cezası) kesinleştiğinde sanığın adli sicil kaydına işlenir. Ancak mahkemece HAGB kararı verilmişse, bu karar e-Devlet üzerinden alınan standart adli sicil kaydında görünmez. HAGB kararları, yalnızca Hakim ve Cumhuriyet savcıları tarafından görülebilen özel bir sisteme kaydedilir.
11. Tazminat Davası
Hakaret eylemi nedeniyle kişilik hakları hukuka aykırı olarak saldırıya uğrayan mağdur, ceza davasının yanı sıra hukuk mahkemesinde manevi tazminat davası açma hakkına sahiptir (TBK m. 58). Yargıtay 4. Hukuk Dairesi’nin yerleşik içtihatlarına göre; hükmedilecek manevi tazminat bir zenginleşme aracı olmamalı, zarara uğrayanda manevi huzuru doğurmayı gerçekleştirecek tatmin duygusuna hizmet etmelidir [9]. Ceza mahkemesinde delil yetersizliğinden verilen beraat kararı hukuk hakimini bağlamazken; fiilin sanık tarafından işlenmediğinin sabit olması nedeniyle verilen beraat kararı hukuk hakimini bağlar (TBK m. 74).
12. Sonuç
Sosyal medya üzerinden işlenen hakaret suçları, dijital delillerin toplanması, IP tespiti, aleniyet unsurunun değerlendirilmesi ve alternatif uyuşmazlık çözüm yöntemleri (uzlaştırma) gibi klasik ceza yargılamasından farklı teknik dinamiklere sahiptir. Gerek müşteki vekili olarak dijital delillerin usulüne uygun şekilde güvence altına alınması, gerekse sanık müdafii olarak isnat edilen eylemin şüpheye yer bırakmayacak teknik kesinlikle ispat edilip edilmediğinin denetlenmesi, adil yargılanma hakkının tesisi açısından büyük önem taşımaktadır.
İlgili Yazılarımız
- HAGB Nedir, Nasıl İşler?
- TCK 158 Nitelikli Dolandırıcılık: Savunma ve Etkin Pişmanlık
- Karşılıksız Çek Düzenleme Suçunda Adli Para Cezası
Kaynakça
- Yargıtay 18. Ceza Dairesi 2016/12944 E. 2018/5756 K.
- Yargıtay 18. Ceza Dairesi 2016/2762 E. 2018/1714 K.
- Yargıtay 18. Ceza Dairesi 2016/18054 E. 2019/747 K.
- Yargıtay 18. Ceza Dairesi 2016/13808 E. 2018/5325 K.
- Yargıtay 18. Ceza Dairesi 2015/34867 E. 2017/9677 K.
- Yargıtay 18. Ceza Dairesi 2015/33358 E. 2016/663 K.
- Yargıtay 18. Ceza Dairesi 2015/41908 E. 2018/12201 K.
- Yargıtay 18. Ceza Dairesi 2015/36774 E. 2016/17441 K.
- Yargıtay 4. Hukuk Dairesi 2016/3096 E. 2017/8288 K.
- Yargıtay 4. Ceza Dairesi 2016/18641 E. 2020/13820 K.
- Yargıtay Ceza Genel Kurulu 2015/88 E. 2018/688 K.