HMK 107: Belirsiz Alacak Davası ile Kısmi Dava Arasındaki Farklar ve Riskler

Belirsiz Alacak Davası mı, Kısmi Dava mı? Seçim Hatası Davayı Kaybettirir

Konu bir alacağın tahsili olduğunda, Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun (HMK) sunduğu yollar arasında yapılacak tercih, davanın seyrini, süresini ve hatta sonucunu kökünden etkileyebilir. İşte bu kritik yol ayrımlarından en önemlisi, HMK’nın 107. maddesinde düzenlenen ‘Belirsiz Alacak Davası’ ile 109. maddesindeki ‘Kısmi Dava’ arasında yapılan tercihtir. Bu iki dava türü arasındaki yanlış tercih; zamanaşımı tuzağına düşmeye, usul hatalarına ve davayı kaybetmeye yol açabilir.

İlk bakışta sadece bir usul tekniği gibi görünen bu seçim, aslında bir satranç oyununun açılış hamlesi gibidir. Doğru hamle, hak kayıplarını önler, zamanaşımı gibi tehlikeli tuzakları bertaraf eder ve yargılama maliyetlerini optimize eder. Yanlış hamle ise en haklı davayı bile usulden kaybetmenize neden olabilir. Bu blog yazısında, medeni usul hukukunun bu iki önemli müessesesini, Yargıtay’ın güncel içtihatları ışığında inceleyeceğiz. Amacımız, bu iki dava türü arasındaki ince çizgileri belirginleştirmek, avukatların ve hukuk öğrencilerinin en sık düştüğü tuzakları göstermek ve nihayetinde ‘Hangi davayı ne zaman açmalı?’ sorusuna somut cevaplar sunmaktır.

Her iki dava türü de tam eda davasına göre daha sınırlı bir talep içerir, bu nedenle birbiriyle sıklıkla karıştırılır. Oysa aralarındaki fark, talep miktarının neden sınırlı kaldığına dayanır.

Kısmi Dava Nedir? (HMK m. 109)

Kısmi dava, en basit tanımıyla, talep konusunun niteliği itibarıyla bölünebilir olduğu durumlarda, alacağın sadece bir kısmının dava yoluyla talep edilmesidir. HMK’nın 109. maddesinde düzenlenen bu dava türü, davacının, alacağının tamamı yerine şimdilik belirlediği bir bölümü için hukuki koruma talep etmesine olanak tanır. Kısmi davanın temelinde yatan mantık, alacağın belirli veya belirlenebilir ve aynı zamanda bölünebilir olmasıdır. Davacı, örneğin 100.000 TL’lik bir alacağı olduğunu biliyorsa ancak yüksek yargılama giderleri gibi sebeplerle davanın başında bu meblağın tamamını talep etmek istemiyorsa, “fazlaya ilişkin haklarını saklı tutarak” şimdilik 10.000 TL’lik bir kısmi dava açabilir. Yargıtay, bu dava türünün kapılarının tamamen kapatılmadığını, ancak hukuki yarar ilkesi çerçevesinde sınırlandırıldığını vurgulamaktadır [3]. Buradaki kilit nokta şudur: Kısmi dava açılabilmesi için alacağın miktarının veya değerinin, davanın açıldığı anda taraflar arasında tartışmasız veya açıkça belirli olması gerekir. Eğer alacak, davacının basit bir araştırmayla veya elindeki belgelerle net bir şekilde hesaplayabileceği nitelikteyse, bu yola başvurulabilir. Örneğin, Yargıtay, davacının belirttiği ücret ve hizmet süresi ile resmi kayıtlar arasında bir uyuşmazlık olduğunda, alacağın artık “tartışmasız veya açıkça belirli” sayılamayacağına ve bu durumun kısmi davanın alanından çıktığına işaret etmektedir [4].

Özetle, kısmi dava; bilinen, hesaplanabilen ve bölünebilen bir alacağın, davacının kendi iradesiyle sadece bir bölümünü dava etmesidir. Bu “bilme” ve “hesaplayabilme” unsuru, onu belirsiz alacak davasından ayıran ilk ve en temel çizgidir.

Belirsiz Alacak Davası Nedir? (HMK m. 107)

HMK’nın usul hukukumuza getirdiği en önemli yeniliklerden biri, şüphesiz 107. maddedeki belirsiz alacak davasıdır [5].

Bu dava türü, hak arama özgürlüğünü genişleten ve davacıyı, alacağının miktarını veya değerini tam ve kesin olarak belirleyemediği durumlarda koruyan özel bir mekanizmadır. Belirsiz alacak davasının temel şartı, HMK 107’nin lafzında gizlidir: “Davanın açıldığı tarihte alacağın miktarını yahut değerini tam ve kesin olarak belirleyebilmesinin kendisinden beklenemeyeceği veya bunun imkânsız olduğu hâllerde…” İşte bu ‘belirleyememe’ hali, davayı kısmi davadan ayıran kırmızı çizgidir. Peki, Yargıtay’a göre bu ‘belirleyememe’ ne anlama gelir? Yüksek Mahkeme, bu durumun davacının gerekli dikkat ve özeni göstermesine rağmen miktarı tespit edememesi hali olduğunu tutarlı bir şekilde vurgulamaktadır. Bu, sübjektif bir bilmemezlik değil, objektif bir imkansızlıktır. Yargıtay kararlarına göre bu imkansızlık, genellikle alacağın miktarının ancak yargılama sırasında, “karşı tarafın vereceği bilgiler ve sunacağı delillerle ya da delillerin incelenmesi ve tahkikat işlemleri sonucu (örneğin bilirkişi ya da keşif incelemesi sonucu)” anlaşılabileceği durumlarda ortaya çıkar [1] [2] [6].

Örneğin, işçilik alacakları davalarında, davacının fazla mesai, hafta tatili veya genel tatil alacaklarını hesaplayabilmesi için işyeri kayıtlarına, tanık beyanlarına ve en nihayetinde bir bilirkişi raporuna ihtiyaç duyması tipik bir belirsiz alacak durumudur. Davacı, davanın başında bu kalemlerin her birini kuruşu kuruşuna hesaplayamaz; bu, ondan beklenemez. İşte belirsiz alacak davası, tam da bu gibi durumlarda davacının imdadına yetişerek, dava başında sembolik bir değer üzerinden dava açmasına ve yargılama sonucunda belirlenecek miktarın tamamı için hak kaybına uğramasını engellemesine olanak tanır.

Yan Yana Karşılaştırma

İki dava türünün teorik tanımlarını yaptıktan sonra, aralarındaki temel farkları net bir şekilde görmek için bir karşılaştırma yapmak en etkili yöntemdir. Aşağıdaki tablo, bir davayla karşılaştığınızda doğru yolu seçmenize yardımcı olacak bir pusula niteliğindedir.

Bu tablodan da görüleceği üzere, en kritik ve stratejik fark zamanaşımı konusunda ortaya çıkmaktadır. Kısmi davada dava dışı bırakılan alacak için zamanaşımı süresini kaçırmak, bir avukatın karşılaşabileceği en büyük risklerden biridir. Belirsiz alacak davası ise bu riski tamamen ortadan kaldırarak davacıya büyük bir güvence sağlar [7].

Avukatın Kabusu: Riskler ve Stratejik Hatalar

Doğru dava türünü seçmek sadece bir usul formalitesi değil, aynı zamanda mayınlı bir arazide doğru adımları atmaktır. Yanlış bir adım, en haklı alacağın bile kaybedilmesine neden olabilir. İşte en sık karşılaşılan iki kabus senaryosu:

1. Kısmi Davadaki Zamanaşımı Tuzağı

Tuzak – Zamanaşımı Saati Durmaz: Davacı, kısmi dava açarak fazlaya ilişkin haklarını saklı tuttuğunda, davanın sadece dava edilen miktar için zamanaşımını kestiğini unutmamalıdır. Dava dışı bırakılan “saklı tutulan” alacak kısmı için zamanaşımı saati işlemeye devam eder.

Örneğin, 5 yıllık zamanaşımına tabi bir alacak için 4. yılın sonunda 100.000 TL’lik toplam alacağın 10.000 TL’lik kısmı için kısmi dava açtığınızı düşünelim. Dava devam ederken kalan 1 yıllık süre dolarsa, geri kalan 90.000 TL’lik alacağınız zamanaşımına uğrar. Bu alacağı daha sonra ıslah yoluyla talep etseniz bile, davalı taraf zamanaşımı defini ileri sürdüğünde, mahkeme bu talebi reddedecektir.

2. Belirsiz Alacak Davasında Hukuki Yarar Yokluğu Riski

Risk – “Nasılsa Daha Güvenli” Yanılgısı: Aslında belirli veya belirlenebilir olan bir alacak için “nasılsa daha güvenli” diye düşünerek belirsiz alacak davası açmak tehlikelidir. Alacak, objektif olarak belirsiz olmalıdır. Davacı, basit bir hesaplamayla alacağını net biçimde belirleyebilecek durumdaysa, bu davayı açmakta hukuki yararı yoktur. Hukuki yarar bir dava şartıdır (HMK m. 114/1-h) ve yokluğu, davanın usulden reddedilmesine neden olur.

Yargıtay – HMK m. 115/2 Güvencesi: Yargıtay’a göre, davacı alacağını yanlış niteleyerek belirli bir alacak için belirsiz alacak davası açmışsa, mahkeme davayı hemen reddetmemelidir. Bunun yerine davacıya HMK 115/2 uyarınca bir kesin süre vererek, davasını kısmi davaya dönüştürme imkânı tanıması gerekir. Bu bir güvence olsa da, yargılamanın uzamasına yol açacağı için en baştan doğru dava türünü seçmek esastır.

Sonuç: Hangi Yolu Seçmeli?

Peki, tüm bu bilgiler ışığında, önünüze bir alacak davası geldiğinde hangi yolu seçmelisiniz? İşte size yol gösterecek 3 adımlık bir kontrol listesi:

Adım 1: Alacağın “Fotoğrafını” Çekin

Kendinize sormanız gereken ilk ve en temel soru şudur: “Dava açtığım an itibarıyla, elimdeki belgelerle veya makul bir çabayla alacağımın net tutarını kuruşu kuruşuna hesaplayabiliyor muyum?”

Cevabınız EVET ise (Örn: Ödenmemiş bir fatura, net bir kira borcu, belirli bir senet bedeli): Alacağınız muhtemelen belirlidir. Bu durumda ya alacağın tamamı için tam eda davası açmalı ya da stratejik nedenlerle (örn: harç maliyeti) kısmi dava yolunu düşünmelisiniz. Belirsiz alacak davası açarsanız, davanızın hukuki yarar yokluğundan reddedilme riskiyle karşılaşırsınız.

Cevabınız HAYIR ise: İkinci adıma geçin.

Adım 2: Belirsizliğin Kaynağını Tespit Edin

Alacağınızın neden belirsiz olduğunu sorgulayın: “Bu belirsizlik, benim hesaplama tembelliğimden mi kaynaklanıyor, yoksa miktarı belirlemek objektif olarak bir yargılama faaliyetini (bilirkişi, keşif, tanık dinlenmesi, karşı tarafın kayıtlarının incelenmesi vb.) mi gerektiriyor?”

Cevabınız “Yargılama faaliyetini gerektiriyor” ise (Örn: Fazla mesai ücretleri, haksız rekabetten doğan kazanç kaybı, destekten yoksun kalma tazminatı): Gözünüz kapalı belirsiz alacak davası açabilirsiniz. Bu dava türü tam olarak sizin durumunuz için tasarlanmıştır.

Adım 3: Zamanaşımı Saatini Kontrol Edin

Son olarak, alacağınızın tabi olduğu zamanaşımı süresini ve bu sürenin ne kadarının geçtiğini kontrol edin. “Zamanaşımı süresinin sonlarına yakın mıyım?”

Cevabınız EVET ise: Kısmi davadan bir veba gibi kaçının! Kısmi dava açıp dava dışı bıraktığınız kısmın zamanaşımına uğraması, telafisi imkansız bir hak kaybı olacaktır. Alacağınızın niteliği uyuyorsa belirsiz alacak davası açmak, zamanaşımını alacağın tamamı için keseceğinden en güvenli limandır.

Son Söz

Belirsiz alacak davası ile kısmi dava arasındaki tercih, sadece bir HMK maddesini seçmek değildir. Bu tercih, müvekkilin haklarını en üst düzeyde koruma, usul ekonomisini gözetme ve olası riskleri öngörme sanatıdır. Unutmayın, iyi bir avukat sadece hukuku bilen değil, aynı zamanda usul kurallarını bir stratejiye dönüştürebilen kişidir.

İlgili Yazılarımız

• E-Haciz: Banka Hesaplarına Elektronik Haciz Uygulaması ve Borçlunun Hakları
• Karşılıksız Çek Düzenleme Suçunda Adli Para Cezası ve İnfaz Süreci

Kaynakça

Mevzuat

• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK)
• Madde 107: Belirsiz alacak ve tespit davası
• Madde 109: Kısmi dava
• Madde 114/1-h: Dava Şartları – Davacının, dava açmakta hukuki yararının bulunması
• Madde 115/2: Dava şartı noksanlığının giderilmesi için kesin süre verilmesi

Yargı Kararları

• [1] Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2016/20722 K.2020/8453
• [2] Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2016/27975 K.2020/12514
• [3] Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2016/32585 K.2020/16676
• [4] Yargıtay 22. Hukuk Dairesi, E.2016/21944 K.2019/21427
• [5] Yargıtay 22. Hukuk Dairesi, E.2016/14384 K.2019/15127
• [6] Yargıtay 22. Hukuk Dairesi, E.2016/5303 K.2019/4011
• [7] Yargıtay 22. Hukuk Dairesi, E.2015/34086 K.2018/15037
• [8] Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, E.2015/38718 K.2015/26775