Belli Hakları Kullanmaktan Yoksun Bırakılma Kararının Memuriyete Etkisi (TCK 53)

Yazan /

1. Giriş

Ceza hukukumuzda yaptırımlar yalnızca hapis veya adli para cezalarından ibaret değildir. Kişinin işlediği suçun niteliğine göre, toplumu korumak amacıyla bazı hak ve yetkilerini kullanması geçici veya kalıcı olarak yasaklanabilir. 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun (“TCK”) 53. maddesinde düzenlenen “Belli Hakları Kullanmaktan Yoksun Bırakılma”, mahkumiyetin en önemli hukuki sonuçlarından biridir. Özellikle devlet memuru olanlar veya memur adayı olanlar için bu maddenin 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu (“DMK”) ile olan ilişkisi hayati önem taşır. Bu rehberde, TCK 53. maddeyi tüm unsurları, süreleri ve Yargıtay uygulamalarıyla ele alıyoruz.

2. Belli Hakları Kullanmaktan Yoksun Bırakılma Nedir?

Belli hakları kullanmaktan yoksun bırakılma; kasten işlemiş olduğu suçtan dolayı hapis cezasına mahkûm olan kişinin, mahkûm olduğu hapis cezasının infazı tamamlanıncaya kadar kamu hizmetlerinden, seçme ve seçilme hakkından, velayet ve vesayet haklarından, vakıf/dernek yöneticiliğinden ve izne tabi bir mesleği icra etmekten mahrum bırakılmasıdır.

3. Belli Hakları Kullanmaktan Yoksun Bırakılma Tedbirinin Hukuki Niteliği

Bu kurum, bağımsız bir ceza (hapis veya para cezası) değildir. Ceza hukukundaki niteliği itibarıyla bir “güvenlik tedbiridir”. Amacı, suç işleyerek toplumda güven sarsıcı bir davranış sergileyen kişinin, cezasını çekene kadar kamu kudreti gerektiren veya güvene dayalı bazı hakları kullanmasını engelleyerek toplumu korumaktır.

4. Hak Yoksunluk Türleri Nelerdir?

TCK madde 53, hak yoksunluklarını uygulanma biçimine göre üç temel kategoriye ayırmıştır.

  1. Kanuni Sonuç Olarak Hak Yoksunluğu (TCK 53/1): Kasten işlenen suçlarda hapis cezası verilmesi halinde hâkimin ayrıca bir karar vermesine gerek olmaksızın (kanun gereği) kendiliğinden doğan yoksunluklardır.
  2. Hak ve Yetkinin Kötüye Kullanılması Nedeniyle Yasaklama (TCK 53/5): Suçun, belli bir mesleğin veya hakkın sağladığı kolaylıktan faydalanılarak işlenmesi halinde verilen ek yasaklama kararıdır.
  3. Takdire Bağlı Yasaklama (TCK 53/6): Taksirli suçlarda hâkimin takdirine bağlı olarak meslek icrasının yasaklanması veya ehliyetin geri alınmasıdır.

5. Mahkumiyetin Kanuni Sonucu Olarak Belli Hakları Kullanmaktan Yoksun Bırakma (TCK m. 53/1)

Kişi, kasten işlediği bir suçtan dolayı hapis cezasına mahkûm olduğunda, hapis cezasının infazı tamamlanıncaya kadar şu haklardan yoksun bırakılır:

  • Sürekli, süreli veya geçici bir kamu görevinin üstlenilmesinden (TBMM üyeliği, Devlet memurluğu vb.),
  • Seçme ve seçilme ehliyetinden [1],
  • Velayet hakkından, vesayet veya kayyımlığa ait bir hizmette bulunmaktan,
  • Vakıf, dernek, sendika, şirket, kooperatif ve siyasi parti tüzel kişiliklerinin yöneticisi veya denetçisi olmaktan,
  • Bir kamu kurumunun veya kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşunun iznine tabi bir meslek veya sanatı (örneğin avukatlık, doktorluk, mali müşavirlik) kendi sorumluluğu altında serbest meslek erbabı veya tacir olarak icra etmekten.

6. Belli Hakları Kullanmaktan Yoksun Bırakılmanın Şartları

TCK m. 53/1 uyarınca hak yoksunluğunun doğması için iki temel şartın birlikte gerçekleşmesi gerekir:

  1. Suçun Kasten İşlenmesi: Taksirle (kazara/ihmalle) işlenen suçlarda TCK m. 53/1 uygulanmaz.
  2. Hapis Cezasına Mahkûmiyet: Kişi kasten bir suç işlese bile, mahkeme hapis cezası yerine sadece “adli para cezası” vermişse, TCK m. 53/1 anlamında hak yoksunluğu doğmaz.

Mahkumiyetin bu sonuçlarından kaçınma imkanı sunabilen HAGB kurumunu ise Hükmün Açıklanmasının Geri Bırakılması (HAGB) Nedir, Nasıl İşler? yazımızda ayrıntılı olarak incelemiştik.

7. Bazı Hak ve Yetkilerin Kötüye Kullanılması Nedeniyle Belli Hakları Kullanmanın Yasaklanması (TCK m. 53/5)

Eğer kişi, sahip olduğu bir hakkı veya mesleği kötüye kullanarak suç işlemişse, kanun koyucu bu kişiye ekstra bir yaptırım öngörmüştür. Örneğin; bir doktorun mesleğinin sağladığı güveni kullanarak hastasına karşı suç işlemesi veya bir dernek başkanının dernek paralarını zimmetine geçirmesi durumunda TCK m. 53/5 devreye girer. Bu durumda mahkeme, hapis cezasının infazı tamamlandıktan sonra başlamak üzere, cezanın yarısından bir katına kadar bu mesleğin veya hakkın kullanılmasının yasaklanmasına karar vermek zorundadır.

8. Mahkemenin Takdir Hakkı Çerçevesinde Belli Hakların Kullanılmasını Yasaklaması (TCK m. 53/6)

Taksirli suçlarda kural olarak hak yoksunluğu uygulanmaz. Ancak TCK m. 53/6 bunun istisnasıdır. Belli bir meslek veya sanatın ya da trafik düzeninin gerektirdiği dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırılık dolayısıyla işlenen taksirli suçlarda (örneğin ölümlü trafik kazası veya hatalı ameliyatla taksirle yaralama), mahkeme 3 aydan az ve 3 yıldan fazla olmamak üzere mesleğin icrasının yasaklanmasına veya sürücü belgesinin geri alınmasına karar verebilir. Bu tamamen hâkimin takdirindedir.

9. Taksirli Suçlarda Hak Yoksunluğunun Şartları

Taksirli suçlarda TCK m. 53/1 (memuriyetten men, velayet hakkının kaybı vb.) kesinlikle uygulanmaz [2]. Taksirli suçlarda yalnızca TCK m. 53/6 kapsamında ehliyetin geri alınması veya meslek icrasının geçici süreyle yasaklanması gündeme gelebilir.

10. Belirli Haklardan Mahrum Bırakılmanın Süresi

  • TCK m. 53/1 kapsamındaki yoksunluklar: Hapis cezasının infazı tamamlanıncaya kadar devam eder.
  • TCK m. 53/5 kapsamındaki yasaklamalar: Hapis cezasının infazından sonra başlamak üzere, hükmolunan cezanın yarısından bir katına kadar sürer.
  • TCK m. 53/6 kapsamındaki yasaklamalar: 3 aydan 3 yıla kadar sürer.

11. Hak Yoksunluğu Ne Zaman Sona Erer?

Kural olarak, hapis cezasının infazı tamamlandığında (cezaevinden çıkış ve denetimli serbestlik/koşullu salıverilme sürelerinin bitimiyle) TCK m. 53/1 kapsamındaki hak yoksunlukları kendiliğinden sona erer. Kişi, infaz tamamlandıktan sonra velayet, dernek yöneticiliği gibi haklarına otomatik olarak kavuşur. Ancak aşağıda detaylandıracağımız üzere, memuriyet statüsü bu kuralın en büyük istisnasıdır.

12. Kamu Hizmetlerinden Yasaklanma Ne Demektir?

Kamu hizmetlerinden yasaklanma, kişinin devlet memuru, sözleşmeli personel, milletvekili, belediye başkanı veya muhtar olma hakkının elinden alınmasıdır. TCK m. 53/1-a bendi uyarınca hapis cezası alan kişi, cezasının infazı süresince bu hakları kullanamaz.

13. TCK m. 53/1 Memuriyete Etkisi Var Mı?

TCK m. 53/1’deki hak yoksunlukları infazla birlikte sona erse de 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’nun 48. maddesi memuriyet için ayrı ve çok daha katı şartlar öngörür. 657 sayılı Kanun m. 48/A-5 uyarınca;

  1. Katalog Suçlar: Affa uğramış olsa bile; zimmet, irtikâp, rüşvet, hırsızlık, dolandırıcılık, sahtecilik, güveni kötüye kullanma, hileli iflas, ihaleye fesat karıştırma, suçtan kaynaklanan malvarlığı değerlerini aklama veya kaçakçılık suçlarından mahkûm olanlar hiçbir zaman devlet memuru olamazlar. İnfaz tamamlansa bile memuriyete dönülemez.
  2. Süre Sınırı (1 Yıl Kuralı): Katalog suçlar dışında kalsa bile, kasten işlenen bir suçtan dolayı 1 yıl veya daha fazla süreyle hapis cezası alanlar devlet memuru olamazlar.

Özetle: TCK 53/1 uyarınca hak yoksunluğunuz infaz bitince kalkar; dernek başkanı olabilirsiniz, oy kullanabilirsiniz. Ancak cezanız 1 yılın üzerindeyse veya katalog suçlardan biriyse, 657 sayılı Kanun m. 48 karşınıza bir duvar olarak çıkar ve memuriyet hakkınız kalıcı olarak elinizden alınır.

14. Belirli Haklardan Mahrum Bırakılmanın Kaldırılması ve İtiraz Yolları (Memnu Hakların İadesi)

Peki, 657 sayılı Kanun m. 48 nedeniyle memuriyeti yanan bir kişinin memuriyete dönme şansı hiç mi yoktur? Vardır. Türk hukukunda “Memnu Hakların İadesi” (Yasaklanmış Hakların Geri Verilmesi) kurumu tam da bu mağduriyetleri gidermek için 5352 sayılı Adli Sicil Kanunu m. 13/A’da düzenlenmiştir. Kişi, hapis cezasının infazı tamamlandıktan sonra 3 yıllık süreyi iyi halli olarak geçirirse, mahkemeye başvurarak “Memnu Hakların İadesi” kararı alabilir. Bu kararın alınmasıyla birlikte, DMK m. 48’deki ömür boyu memuriyet yasağı ortadan kalkar ve kişi yeniden memur olma ehliyetine kavuşur.

15. Hak Yoksunluklarına İlişkin Kararların Adlî Sicile Kaydedilmesi ve TCK m. 53 Adli Sicil Kaydına İşler Mi?

Evet, TCK m. 53 kapsamında verilen hak yoksunluğu kararları mahkûmiyet hükmünün ayrılmaz bir parçası olduğu için adli sicil kaydına işlenir. Cezanın infazı tamamlandığında adli sicil kaydı silinerek arşiv kaydına alınır. Arşiv kaydının silinmesi ise suçun niteliğine ve memnu hakların iadesi kararı alınıp alınmadığına göre 5, 15 veya 30 yıllık sürelere tabidir. Memuriyet başvurularında kurumlar arşiv kaydını da incelediğinden, memnu hakların iadesi kararının alınarak bu kayda işletilmesi büyük önem taşır.

16. TCK 53 Emsal Yargıtay Kararları

Yargıtay içtihatları, TCK m. 53’ün uygulanmasında mahkemelerin sınırlarını net bir şekilde çizmektedir:

1. Anayasa Mahkemesi İptal Kararlarının Gözetilmesi Zorunluluğu

Yargıtay 11. Ceza Dairesi’nin yerleşik içtihatlarında vurgulandığı üzere [3]; mahkemeler TCK m. 53’ü uygularken Anayasa Mahkemesi’nin 08.10.2015 tarihli (2014/140 E., 2015/85 K.) iptal kararını mutlaka gözetmelidir. AYM bu kararıyla, özellikle “seçme ve seçilme hakkı” ile “kendi altsoyu dışındaki kişiler üzerindeki velayet/vesayet hakları” yönünden getirilen mutlak yoksunlukları ölçüsüz bularak iptal etmiştir. Yargıtay, yerel mahkemelerin bu iptal kararlarını infaz aşamasında resen dikkate alması gerektiğini belirtmektedir [4].

2. Taksirli Suçlarda Ehliyetin Geri Alınmasında “Sınıf” Belirtme Zorunluluğu

TCK m. 53/6’nın uygulandığı trafik kazalarında Yargıtay çok hassas bir kriter geliştirmiştir. Yargıtay 12. Ceza Dairesi’nin kararlarında açıkça ifade edildiği üzere [5]; sanığın birden fazla sınıfı kapsayan (Örn: B ve A2) sürücü belgesi varsa, mahkeme ehliyetin tamamını geri alamaz. Yargılamaya konu kaza hangi araçla (örneğin otomobil) yapılmışsa, sadece o aracın kullanımına izin veren ehliyet sınıfının (B sınıfı) geri alınmasına karar verilmelidir. Tüm sınıfların iptali hukuka aykırıdır ve bozma sebebidir.

Sonuç olarak; TCK m. 53, sadece cezaevinde geçirilen süreyi değil, kişinin cezaevinden çıktıktan sonraki sosyal ve mesleki hayatını da derinden etkileyen bir düzenlemedir. Özellikle memuriyet hedefi olan kişilerin, mahkumiyetin kanuni sonuçlarını ve 657 sayılı Kanun ile olan bağlantısını iyi analiz etmesi, infaz sonrasında vakit kaybetmeden “Memnu Hakların İadesi” yoluna başvurması hukuki bir zorunluluktur.

İlgili Yazılarımız

Kaynakça

Mevzuat

  • Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, Kanun No: 2709, Kabul Tarihi: 18.10.1982, RG 09.11.1982-17863 (Mükerrer).
  • 657 Sayılı Devlet Memurları Kanunu, Kanun No: 657, Kabul Tarihi: 14.7.1965, RG 23.7.1965-12056.
  • 5237 Sayılı Türk Ceza Kanunu, Kanun No: 5237, Kabul Tarihi: 26.9.2004, RG 12.10.2004-25611.
  • 5352 Sayılı Adli Sicil Kanunu, Kanun No: 5352, Kabul Tarihi: 25.5.2005, RG 10.6.2005-25841.

Yargı Kararları ve Dipnotlar

  • [1] Anayasa Mahkemesi, 08.10.2015, E. 2014/140, K. 2015/85 (RG 24.11.2015-29542)
  • [2] Türk Ceza Kanunu, Kanun No: 5237, Kabul Tarihi: 26.9.2004, RG 12.10.2004-25611, m. 53, f. 4
  • [3] Yargıtay 11. Ceza Dairesi, 17.06.2019, E. 2016/5769, K. 2019/5034; Yargıtay 11. Ceza Dairesi, 18.06.2019, E. 2016/5097, K. 2019/5050
  • [4] Yargıtay 8. Ceza Dairesi, 15.02.2016, E. 2016/444, K. 2016/1805
  • [5] Yargıtay 12. Ceza Dairesi, 02.04.2018, E. 2016/9976, K. 2018/3840; Yargıtay 12. Ceza Dairesi, 12.03.2018, E. 2016/8479, K. 2018/3090