Destekten Yoksun Kalma Tazminatı Koşulları

Giriş

Ölüm, çoğu zaman yalnızca bir kişinin hayatının sona ermesi olarak görülse de, geride kalanlar açısından çok daha geniş sonuçlar doğurur. Özellikle hayatını kaybeden kişinin sağlığında düzenli olarak maddi destek sağladığı durumlarda, bu kayıp yalnızca duygusal değil, aynı zamanda ekonomik bir boşluk da yaratır. Günlük yaşamın sürdürülebilmesi açısından bu desteğin yokluğu, geride kalan kişiler için somut ve hissedilir bir zarara dönüşür.

Türk hukukunda bu tür kayıpların telafisi, destekten yoksun kalma tazminatı aracılığıyla sağlanmaya çalışılır. Ancak bu tazminat, ilk bakışta düşünülebileceği gibi miras hukukuna bağlı bir hak değildir. Aksine, haksız fiil sorumluluğu çerçevesinde değerlendirilen ve doğrudan doğruya destekten yoksun kalan kişilerin şahsında doğan bağımsız bir talep niteliği taşır.

I. Hukuki Dayanak ve Tazminatın Niteliği

Türk Borçlar Kanunu’nun 53. maddesinde ölüm halinde uğranılan zararlar açık şekilde düzenlenmiştir:

Ölüm hâlinde uğranılan zararlar özellikle şunlardır:

Cenaze giderleri.
Ölüm hemen gerçekleşmemişse tedavi giderleri ile çalışma gücünün azalmasından ya da yitirilmesinden doğan kayıplar.
Ölenin desteğinden yoksun kalan kişilerin bu sebeple uğradıkları kayıplar.

Bu düzenleme, destekten yoksun kalma tazminatının yasal temelini oluşturur. Bununla birlikte, uygulamada en çok karıştırılan hususlardan biri, bu hakkın mirasla ilişkisi meselesidir. Oysa burada söz konusu olan talep, ölenin malvarlığına dahil bir hak değildir. Hak, doğrudan doğruya destekten yoksun kalan kişilerin şahsında doğar. Öğretide bu durum genellikle “yansıma zararının tazmini” olarak ifade edilir. Bilindiği üzere, kural olarak üçüncü kişilerin dolaylı zararları tazmin edilmez. Ancak TBK m. 53, bu genel kuralın istisnasını oluşturur. Bu nedenle hükmün dar yorumlanması gerektiği de sıklıkla vurgulanmaktadır [1].

Bedensel zararlar ise TBK m. 54 kapsamında ayrıca düzenlenmiştir:

MADDE 54- Bedensel zararlar özellikle şunlardır:

Tedavi giderleri.
Kazanç kaybı.
Çalışma gücünün azalmasından ya da yitirilmesinden doğan kayıplar.
Ekonomik geleceğin sarsılmasından doğan kayıplar.

Buna ek olarak, TBK m. 55 hükmü, destekten yoksun kalma zararlarının nasıl belirleneceğine ilişkin esasları ortaya koymaktadır:

MADDE 55- Destekten yoksun kalma zararları ile bedensel zararlar, bu Kanun hükümlerine ve sorumluluk hukuku ilkelerine göre hesaplanır. Kısmen veya tamamen rücu edilemeyen sosyal güvenlik ödemeleri ile ifa amacını taşımayan ödemeler, bu tür zararların belirlenmesinde gözetilemez, zarar veya tazminattan indirilemez. Hesaplanan tazminat, miktar esas alınarak hakkaniyet düşüncesi ile artırılamaz veya azaltılamaz. Bu Kanun hükümleri, her türlü idari eylem ve işlemler ile idarenin sorumlu olduğu diğer sebeplerin yol açtığı vücut bütünlüğünün kısmen veya tamamen yitirilmesine ya da kişinin ölümüne bağlı zararlara ilişkin istem ve davalarda da uygulanır.

Kısaca ifade etmek gerekirse m. 54 maddi tazminatın kapsamını çizerken; m. 55 ise hesaplamaya ilişkin çerçeveyi belirlemektedir.

II. Tazminatın Şartları

Destekten yoksun kalma tazminatına hükmedilebilmesi için bazı temel şartların birlikte gerçekleşmesi gerekir. Bu şartlar çoğu zaman teoride açık olsa da, bazı durumlarda uygulamada tartışma yaratabilmektedir.

Öncelikle bir ölüm olayı bulunmalıdır. Tazminatın çıkış noktası budur.

Bunun yanında, ölen kişi ile talepte bulunan arasında bir destek ilişkisi bulunmalıdır. Bu ilişkinin mutlaka hukuki bir bağa dayanması gerekmez. Fiili ve düzenli bir destek de yeterli kabul edilir. Örneğin nişanlılar ya da birlikte yaşayan kişiler bakımından da, şartlar oluştuğunda bu ilişki kabul edilebilmektedir.

Destek, iki şekilde karşımıza çıkar:

Fiili destek: Kişinin yaşarken düzenli olarak sağladığı maddi katkı
Varsayımsal (farazi) destek: Kişi yaşasaydı ileride sağlayacağı kabul edilen destek

Özellikle çocuklar bakımından bu ikinci tür önemlidir. Çünkü ebeveynin ileride sağlayacağı destek, varsayımsal olarak kabul edilir.

Bunun yanı sıra, ölüm sonucu desteğin kesilmiş olması, yani gerçekten bir yoksunluk doğması gerekir. Buna bağlı olarak bir zararın ortaya çıkması da şarttır.

Bir diğer önemli unsur ise illiyet bağıdır. Ölüm ile meydana gelen zarar arasında uygun bir nedensellik ilişkisi bulunmalıdır.

Son olarak, olayın bir hukuka aykırılık unsuruna dayanması gerekir. Bu çoğu durumda haksız fiil kapsamında değerlendirilir; ancak kusursuz sorumluluk halleri de mümkündür.

III. Destekten Yoksun Kalanlar (Hak Sahipleri)

Kanun, destekten yoksun kalma tazminatını talep edebilecek kişileri sınırlı şekilde saymamıştır. Bu da uygulamada esnek bir alan yaratmaktadır.

Uygulamada destekten yoksun kalma tazminatını talep edenler çoğu zaman ölen kişinin en yakın çevresidir. Eş, evlilik birliği içinde sağlanan ekonomik desteğin ortadan kalkması nedeniyle, çocuklar ise yaşları ve eğitim durumlarına bağlı olarak değişen bir süre boyunca bu destekten mahrum kaldıkları gerekçesiyle talepte bulunabilir. Anne ve baba bakımından ise, özellikle ölen kişinin çalışır durumda olması halinde, ileride kendilerine destek olacağı yönünde bir varsayım kabul edilmektedir.

Bununla birlikte, hak sahipliği yalnızca bu kişilerle sınırlı değildir. Somut olayın özelliklerine göre kardeşler, büyükanne ve büyükbaba gibi diğer akrabalar da destek ilişkisini ortaya koyabildikleri ölçüde tazminat talep edebilirler. Hatta uygulamada, akrabalık bağı bulunmayan kişilerin de bu kapsama dahil edildiği görülmektedir. Nişanlılar, birlikte yaşayan kişiler ya da düzenli olarak destek sağlanan bir arkadaş bu duruma örnek olarak gösterilebilir.

Bu noktada asıl belirleyici olan şey, ilişkinin hukuki niteliği değil, gerçekten bir destek ilişkisinin var olup olmadığıdır. Her somut olayda bu ayrı ayrı değerlendirilir. Kısacası önemli olan sıfat değil, fiilen sağlanan desteğin varlığı ve bunun ispat edilebilmesidir.

IV. Tazminatın Hesaplanması

Destekten yoksun kalma tazminatı, teknik yönü oldukça ağır basan bir hesaplama sürecine dayanır. Bu nedenle çoğu dosyada aktüerya uzmanlarının görüşüne başvurulmaktadır.

Hesaplamada öne çıkan başlıca unsurlar şunlardır:

Gelir tespiti: Esas olan gerçek gelirdir. Ancak ispat edilememesi halinde asgari ücret dikkate alınır (Yargıtay 17. HD, 04.02.2019).
Destek süresi: Yargıtay uygulamasında belirli yaş sınırları kabul edilmiştir. Ancak bu sınırlar mutlak değildir; somut olaya göre değişebilir.
Yaşam tabloları: Anayasa Mahkemesi’nin iptal kararı sonrasında, uygulamada yeniden Yargıtay içtihatlarına dönülmüş ve PMF 1931 tablosu esas alınmaya başlanmıştır.
İskonto yöntemi: Güncel uygulamada %10 artış – %10 iskonto yöntemi tercih edilmektedir. Bu yöntemin zarara daha yakın sonuç verdiği kabul edilmektedir.

İş kazalarından doğan destekten yoksun kalma tazminatının hesaplanmasına ilişkin esasları ise İş Kazasından Doğan Destekten Yoksun Kalma Tazminatı Hesaplamaları yazımızda ayrıntılı olarak incelemiştik.

VI. Uygulamada Karşılaşılan Sorunlar

Uygulamada en sık karşılaşılan sorunlardan biri, tazminatın hesaplanmasında kullanılan yöntemler arasındaki farklılıklardır. Benzer nitelikteki olaylarda dahi farklı bilirkişi raporlarıyla karşılaşılması, ortaya çıkan sonuçların değişmesine neden olmakta ve bu durum hukuki öngörülebilirliği zayıflatmaktadır.

Bir diğer tartışmalı alan ise fiilî birlikteliklerdir. Resmî nikâh bulunmayan ilişkiler uzun süre tereddütle karşılanmış olsa da, güncel yaklaşımda fiilî desteğin varlığı yeterli görülmektedir [1]. Bu doğrultuda, ilişkinin hukuki statüsünden çok, taraflar arasındaki gerçek destek ilişkisinin varlığı ön plana çıkmaktadır.

Anne ve baba bakımından kabul edilen destek karinesi de zaman içinde değişim göstermiştir. Yargıtay’ın önceki yaklaşımı terk edilmiş; günümüzde çocukların, hayatın olağan akışı gereği ebeveynlerine destek olacağı yönünde bir karine benimsenmiştir [2].

Bunun yanında, sosyal güvenlik ödemelerinin tazminata nasıl yansıtılacağı ve gelirin tespitindeki güçlükler de uygulamada sıkça karşılaşılan sorunlar arasındadır. Özellikle kayıt dışı gelirlerin söz konusu olduğu durumlarda, tazminatın sağlıklı bir şekilde hesaplanması daha da zorlaşmaktadır.

VII. Manevi Tazminat ile İlişkisi

Destekten yoksun kalma tazminatı yalnızca maddi zararları karşılamaya yöneliktir. Bunun yanında, ölüm nedeniyle yakınların yaşadığı manevi zararlar için ayrıca manevi tazminat talep edilebilir.

Bu durum TBK m. 56/2’de şu şekilde ifade edilmiştir:

“Ağır bedensel zarar veya ölüm hâlinde, zarar görenin veya ölenin yakınlarına manevi tazminat olarak uygun bir miktar paranın ödenmesine karar verilebilir.” [3]

Sonuç

Destekten yoksun kalma tazminatı, ölüm sonrasında geride kalanların yaşadığı ekonomik kaybı telafi etmeye yönelik bir araçtır. Ancak uygulama gösteriyor ki, bu alan yalnızca kanun hükümleriyle açıklanabilecek kadar basit değildir. İçtihatlar ve hesaplama yöntemleri, çoğu zaman sonucun nasıl şekilleneceğini doğrudan belirlemektedir.

Sonuç olarak, söz konusu tazminatın hem bireysel zararların telafisi hem de belli bir ekonomik dengenin korunması açısından önemli bir rol üstlendiği söylenebilir. Öte yandan, hesaplama sürecinin teknik niteliği ve uygulamada ortaya çıkan farklılıklar, her somut olayın kendi koşulları içinde ayrıca değerlendirilmesini gerekli kılmaktadır.

İlgili Yazılarımız

Kaynakça

[1] Özsoy, Rabia, “Destekten Yoksun Kalma Tazminatında Resmî Nikâhsız Birliktelikler”, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 2024.
[2] Seratlı, Gaye Burcu, “İş Kazasından Doğan Destekten Yoksun Kalma Tazminatı”, 2003.
[3] Çavuş, Ö., “Destekten Yoksun Kalma Tazminatı Kapsamında Çocuğun Durumu”, Sosyal Güvenlik Dergisi, 2020.

Yargı Kararları

Yargıtay 17. Hukuk Dairesi, E. 2016/7214, K. 2019/2775 (Destekten Yoksun Kalma Tazminatının Hukuki Niteliği ve Kapsamı)
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 24.06.1983 Tarih, E. 1981/533, K. 1983/724 (Destekten Yoksun Kalma Tazminatının Hukuki Niteliği ve Kapsamı)
Yargıtay İçtihadı Birleştirme Kararı, 09.05.1960 Tarih, 21/9 (Tazminat Hesaplamasına İlişkin Esaslar ve Yargıtay İçtihatları)
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 13.07.2011 Tarih, E. 2011/1-421, K. 2011/524 (Tazminat Hesaplamasına İlişkin Esaslar ve Yargıtay İçtihatları)
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 1989/4-586, K. 1990/199 (Tazminat Hesaplamasına İlişkin Esaslar ve Yargıtay İçtihatları)
Yargıtay 4. Hukuk Dairesi, E. 2018/2651, K. 2020/70 (Yeniden Evlenme İhtimali)
Yargıtay 17. Hukuk Dairesi, E. 2015/19049, K. 2018/11280 (Çocukların Desteklik Süresi)
Yargıtay 17. Hukuk Dairesi, E. 2015/8764, K. 2018/3810 (Çocukların Desteklik Süresi)

Destekten Yoksun Kalma Tazminatı: Hukuki Niteliği, Koşulları ve Uygulama Sorunları