Günümüzde sosyal medya, tüketicilerin seslerini duyurabildikleri, markalarla doğrudan etkileşime geçebildikleri ve toplumsal tepkilerini organize edebildikleri en güçlü platformlardan biri haline gelmiştir. Bu gücün bir yansıması olarak, belirli markalara veya şirketlere yönelik “boykot çağrıları” sıklıkla gündeme gelmektedir. Tüketicilerin çevresel, politik, etik veya ürün kalitesine ilişkin şikayetleri neticesinde başlattıkları bu kampanyalar, ilk bakışta ifade özgürlüğü ve tüketici hakları kapsamında değerlendirilebilse de; bu eylemlerin hukuki sınırları aşıldığında “haksız rekabet”, “marka karalama” ve “ticari itibarın zedelenmesi” gibi ciddi hukuki ihlaller ortaya çıkmaktadır. Türk Hukuku’nda, bir şirketin ticari itibarının haksız yere zedelenmesi, Türk Ticaret Kanunu (TTK), Türk Medeni Kanunu (TMK) ve Sınai Mülkiyet Kanunu (SMK) hükümleriyle sıkı bir şekilde korunmaktadır.
Hukuki Çerçeve: Haksız Rekabet ve Kötüleme (TTK m. 55/1-a)
Sosyal medya üzerinden yapılan boykot çağrılarının hukuki nitelendirmesinde en temel dayanak, 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun haksız rekabet hükümleridir. TTK’nın 54. maddesi haksız rekabetin temel ilkesini “katılanların menfaatine dürüst ve bozulmamış rekabetin sağlanması” olarak tanımlarken; 55. maddesinin 1. fıkrasının (a) bendi, “başkalarını veya onların mallarını, iş ürünlerini, fiyatlarını, faaliyetlerini veya ticari işlerini yanlış, yanıltıcı veya gereksiz yere incitici açıklamalarla kötülemek” eylemini açıkça haksız rekabet hallerinden biri olarak saymıştır.
Bir sosyal medya boykotunun haksız rekabet teşkil edebilmesi için, çağrıda kullanılan ifadelerin gerçeğe aykırı olması, tüketiciyi yanıltması veya eleştiri sınırlarını aşarak markayı “gereksiz yere incitici” nitelikte olması gerekmektedir. Örneğin, bir gıda firmasının ürünlerinde sağlığa zararlı maddeler bulunduğuna dair hiçbir bilimsel veya resmi kanıt olmaksızın sosyal medyada başlatılan bir boykot kampanyası, doğrudan TTK m. 55/1-a kapsamında kötüleme ve haksız rekabet oluşturur. Haksız rekabet hükümlerinin uygulanabilmesi için failin rakip bir firma olması şart değildir; rekabet ortamını bozan ve ticari işleyişi etkileyen eylemlerde bulunan sıradan bir sosyal medya kullanıcısı veya bir sivil toplum örgütü de haksız rekabet faili olabilir.
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi’nin yerleşik içtihatlarında, kötüleme eyleminin gerçekleşmesi için üçüncü kişilerin bu kötülemeden fiilen etkilenip etkilenmemesinden ziyade, haksız rekabet yaratacak nitelikteki eylemin icra edilmiş olması yeterli görülmektedir. Nitekim Yargıtay 11. Hukuk Dairesi’nin E. 2016/9627, K. 2018/2382 sayılı kararında vurgulandığı üzere; bir rakibin ürünlerini müşterilere göstererek “sağlıklı değil, kalitesiz” şeklinde kötüleyen beyanlarda bulunulması, TTK’nın haksız rekabet hükümlerinin ihlali olarak değerlendirilmiştir. Kararda, “Üçüncü kişilerin bu kötülemeden etkilenip etkilenmemesinden ziyade önemli olan söz konusu eylemlerde bulunularak haksız rekabetin yaratılmış olmasıdır” denilerek, kötüleyici beyanın bizatihi kendisinin ticari itibara saldırı olduğu hüküm altına alınmıştır. Sosyal medyadaki asılsız boykot çağrıları da tam olarak bu kapsamda, geniş kitlelere saniyeler içinde ulaşan ve yıkıcı etkisi çok daha yüksek olan bir “kötüleme” eylemidir.
Marka Değerini Karalama ve Ticari İtibarın Korunması
Marka, bir işletmenin piyasadaki en değerli gayrimaddi varlıklarından biridir. Sosyal medyada organize edilen asılsız boykot kampanyaları, markanın ayırt edici karakterine ve piyasadaki güvenilirliğine doğrudan zarar verir. Türk Medeni Kanunu’nun 24. maddesi uyarınca tüzel kişilerin de ticari itibarları kişilik hakları kapsamında korunmaktadır. Bir şirketin ürünlerinin boykot edilmesi amacıyla yayılan yalan haberler, şirketin şeref ve haysiyetine, dolayısıyla ticari itibarına ağır bir saldırı niteliğindedir. Kişilik haklarına sosyal medya üzerinden yönelen saldırıların cezai boyutunu ise TCK Madde 125 kapsamında sosyal medya üzerinden hakaret suçu yazımızda ayrıntılı olarak incelemiştik.
Özellikle rakip firmalar tarafından gizli veya açık şekilde desteklenen, “trol” hesaplar veya sahte (bot) hesaplar aracılığıyla suni bir gündem (trend topic) yaratılarak belirli bir markanın hedef alınması, sadece haksız rekabet değil, aynı zamanda haksız fiil sorumluluğunu da doğurur. Tüketicilerin, markanın ürünlerini almamaya davet edilmesi ve bu davetin markayı karalayıcı, aşağılayıcı görseller (manipüle edilmiş fotoğraflar, sahte belgeler) ile desteklenmesi, markanın yıllar içinde büyük yatırımlarla oluşturduğu ticari güveni sarsar. Bu durum, Sınai Mülkiyet Kanunu bağlamında markanın itibarından haksız yararlanma veya markanın itibarını zedeleme fiilleriyle de kesişebilir.
İfade Özgürlüğü ile Haksız Rekabet Arasındaki İnce Çizgi
Sosyal medyadaki her boykot çağrısı hukuka aykırı mıdır? Elbette hayır. Tüketicilerin, satın aldıkları bir ürünün ayıplı çıkması, firmanın çevreye zarar veren politikaları veya kanıtlanmış etik ihlalleri karşısında tepkilerini dile getirmeleri ve diğer tüketicileri uyarmaları, Anayasa ile güvence altına alınan ifade özgürlüğü ve tüketici hakları kapsamındadır.
Buradaki ince hukuki çizgi, “gerçeklik”, “kamu yararı” ve “ölçülülük” kriterleridir. Boykot çağrısına dayanak yapılan iddialar somut, ispatlanabilir ve gerçek ise; kullanılan dil eleştiri sınırları içinde kalıyor ve markayı gereksiz yere aşağılamıyorsa, bu durum haksız rekabet oluşturmaz. Yargıtay, yasal hakların kullanımını ve somut gerçeğe dayalı uyarıları haksız rekabet olarak nitelendirmemektedir. Örneğin, Yargıtay 11. Hukuk Dairesi’nin E. 2016/8562, K. 2018/1963 sayılı kararında; bir firmanın, kendi tescilli markasını taklit eden ürünlerin satışının durdurulması için marketlere gönderdiği ihtarname, “yanlış, yanıltıcı veya gereksiz yere incitici açıklama” olarak kabul edilmemiş, yasal şikayet sonrası yapılan meşru bir uyarı niteliğinde görülerek haksız rekabet davası reddedilmiştir. Bu karardan kıyasla, sosyal medyada da somut bir mahkeme kararına, resmi bir kurumun (örneğin Rekabet Kurumu veya Tarım ve Orman Bakanlığı) kesinleşmiş tespitine dayanan ve ölçülü bir dille yapılan tüketici uyarıları hukuka uygun kabul edilebilir. Ancak iddialar asılsızsa, abartılıysa veya gerçek bir olgu, markayı yok etme kastıyla orantısız bir karalama kampanyasına dönüştürülüyorsa, ifade özgürlüğü kalkanı ortadan kalkar ve eylem haksız rekabet boyutuna geçer.
Hukuki Yaptırımlar ve Şirketlerin Başvurabileceği Yollar
Sosyal medyada haksız bir boykot ve karalama kampanyasına maruz kalan şirketlerin, ticari varlıklarını korumak adına başvurabileceği çeşitli hukuki yollar mevcuttur:
Tespit ve Men Davaları: TTK m. 56 uyarınca, şirketler haksız rekabetin tespitini ve bu eylemlerin men edilmesini (durdurulmasını) talep edebilirler. Sosyal medya platformlarındaki ilgili hashtag’lerin, gönderilerin ve hesapların erişime engellenmesi veya içeriklerin çıkarılması için 5651 sayılı İnternet Ortamında Yapılan Yayınların Düzenlenmesi ve Bu Yayınlar Yoluyla İşlenen Suçlarla Mücadele Edilmesi Hakkında Kanun kapsamında Sulh Ceza Hakimliklerine başvurularak “kişilik haklarının ihlali” gerekçesiyle hızlıca erişim engeli kararı alınabilir.
Maddi ve Manevi Tazminat: Asılsız boykot çağrıları nedeniyle satışları düşen, bayilik sözleşmeleri iptal edilen, borsadaki hisse değeri düşen ve ticari zarara uğrayan şirketler, uğradıkları fiili zararın ve yoksun kalınan kârın tazmini için maddi tazminat davası açabilirler. Ayrıca, ticari itibarın zedelenmesi nedeniyle TMK m. 24 ve TBK m. 58 kapsamında manevi tazminat talep edilebilir.
Hükmün İlanı: Haksız rekabetin tespitine dair mahkeme kararının, masrafı haksız rekabet edenden (veya kampanyayı organize edenlerden) alınmak üzere tirajı yüksek gazetelerde veya ilgili sosyal medya mecralarında ilan edilmesi talep edilebilir. Bu, zedelenen itibarın onarılması ve kamuoyundaki yanlış algının düzeltilmesi açısından kritik bir adımdır.
Cezai Sorumluluk: TTK m. 62 uyarınca, haksız rekabet fiillerinden bazıları (özellikle kasten yanlış ve yanıltıcı bilgi yayarak başkasının ticari itibarını zedelemek) aynı zamanda suç teşkil eder ve failler hakkında iki yıla kadar hapis veya adli para cezası uygulanabilir.
Sonuç
Sosyal medya, demokratik tepkilerin ve tüketici bilincinin geliştiği özgür bir alan olmakla birlikte, markalar için telafisi güç zararlar doğurabilecek ciddi bir “itibar suikastı” riskini de barındırmaktadır. Şirketlere yönelik boykot çağrıları, somut gerçeklere dayandığı, kamu yararı taşıdığı ve ölçülü olduğu sürece ifade özgürlüğü sınırları içinde kalabilir. Ancak, asılsız iddialarla, manipülatif bilgilerle ve markayı piyasada yok etme kastıyla yürütülen kampanyalar, Türk Ticaret Kanunu’nun 55. maddesi anlamında açık bir haksız rekabet ve kötüleme eylemidir. Yargıtay içtihatlarında da istikrarla vurgulandığı üzere, ticari işleri ve ürünleri yanlış, yanıltıcı ve incitici beyanlarla kötülemek, ticari itibara ağır bir saldırıdır ve eylemin bizatihi kendisi haksız rekabetin varlığı için yeterlidir. Bu tür durumlarda şirketler, ticari varlıklarını ve marka değerlerini korumak adına erişimin engellenmesi, haksız rekabetin men’i ve tazminat gibi hukuki enstrümanları zaman kaybetmeksizin ve etkin bir şekilde kullanmalıdır.
Emsal Yargıtay Kararlarının Tam Metinleri
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi 2016/8562 E. 2018/1963 K.
Taraflar arasında görülen davada … 1. Asliye Ticaret Mahkemesi’nce verilen …/03/2015 tarih ve 2014/708-2015/346 sayılı kararın Yargıtayca incelenmesi davalı vekili tarafından istenmiş ve temyiz dilekçesinin süresi içinde verildiği anlaşılmış olmakla, dava dosyası için Tetkik Hakimi … tarafından düzenlenen rapor dinlendikten ve yine dosya içerisindeki dilekçe, layihalar, duruşma tutanakları ve tüm belgeler okunup, incelendikten sonra işin gereği görüşülüp, düşünüldü: Davacı vekili; müvekkilinin tescilli “…” markası adı altında çay ürünlerini satışa sunduğunu, davalı firmanın da “…” markasıyla faaliyet gösterdiğini ve 556 sayılı KHK’ya muhalefet iddiası ile müvekkili hakkında suç duyurusunda bulunduğunu, ayrıca müvekkilinin mallarını satan firmalara ihbarnameler göndermek suretiyle müvekkiline ait “…” markalı malların satışına engel olduğunu ve haksız rekabet yarattığını ileri sürerek 1.000,00 TL maddi ve 20.000,00 TL manevi tazminatın davalıdan tahsiline karar verilmesini talep ve dava etmiştir. Davalı vekili; taraf markalarının farklı olmasına rağmen, davacının, müvekilinin tescilli ambalaj paketine karıştırılma ve iltibasa yol açacak düzeyde benzer bir ambalaj paketi kullandığını ve bu şekilde kâr elde etmeye çalıştığını, taklidin kasıtlı ve kötü niyetli olduğunu savunarak davanın reddini istemiştir. Mahkemece iddia, savunma, bilirkişi raporu ve tüm dosya kapsamına göre; davacı tarafından kullanılan “…” markalı ambalaj ile davalının kullandığı “…+şekil” markası arasında benzerlik bulunduğu, bu benzerliğin 556 sayılı KHK aykırı olduğu gerekçesiyle davalı şirket tarafından davacı şirket aleyhine suç duyurusunda bulunulduğu, davacı şirket yetkilisinin eyleminin suç oluşturduğu gerekçesiyle açılan davanın neticesi beklenmeksizin davalı tarafından davacı ürünlerinin satışını yapan marketlere ihbarnamaler gönderildiği ve davacı ürünlerinin taklit olduğu ve 556 sayılı KHK gereği ürün satışının durdurulmasının istenildiği, bunun üzerine bazı marketlerin ürünleri raftan indirdiği, davalının bu eyleminin …’nin 54. ve devamı maddeleri gereği haksız rekabet oluşturulduğu, davalının bu eylemi sonucu davacının itibarının zedelendiği, piyasada küçük düşürüldüğü, davacının ticari defterlerine göre zararının 126,86TL olduğu gerekçesiyle davanın kısmen kabulü ile 126,86TL maddi 5.000,00TL manevi tazminatın davalıdan alınarak davacıya verilmesine, davacının fazlaya ilişkin taleplerinin reddine karar verilmiştir. Kararı, davalı vekili temyiz etmiştir. Dava, haksız rekabete dayalı maddi ve manevi tazminat istemine ilişkin olup, mahkemece, davalının eylemlerinin haksız rekabet yarattığı gerekçesiyle davanın kısmen kabulüne karar verilmiştir. Haksız rekabet sayılabilecek eylemlerin başlıcaları 6102 sayılı … 55. maddesinde sayılmış olup, 55.maddesinin 1/a.1. bendinden ifade edildiği üzere, başkalarını veya onların mallarını, iş ürünlerini, fiyatlarını, faaliyetlerini veya ticari işlerini yanlış, yanıltıcı veya gereksiz yere incitici açıklamalarla kötülemek haksız rekabet yaratır. Davalı, davacıya “…” markalı ürünlerinin ambalajı ile tescilli “…+şekil” ibareli markası arasında benzerlik bulunduğu ve buna son vermesi gerektiği gerekçesiyle ihtarname göndermiş, sonrasında davacı hakkında suç duyurusunda bulunmuş ve davacının müşterilerine de aralarındaki yasal süreçten bahsederek bir ihtarname göndermiştir. İhtarnamede de, davacı … Çay Gıda San. İth. İhr. Paz. Tic. Ltd. Şti.’nin taklit ürünlerinden dolayı 556 sayılı KHK uyarınca cezai ve hukuki sorumluluklarının ortaya çıkmaması açısından taklit ürünlerin alım ve satışının durdurulması aksi halde bu yasa gereği ilgili mercilere yasal başvuruların yapılacağı ifade edilmiştir. İhtarnamelerin içeriği dikkate alındığında, davacının malları, iş ürünleri, fiyatları, faaliyetleri veya ticari işleri hakkında yanlış, yanıltıcı veya gereksiz yere incitici açıklamalarda bulunulmadığı, ihtarnamelerin yasal şikayet sonrası yapılan bir uyarı niteliğinde olduğu ve haksız rekabet yaratmadığı gözetilerek davanın reddine karar verilmesi gerekirken yazılı gerekçelerle davanın kısmen kabulüne karar verilmesi doğru olmamış, bozmayı gerektirmiştir. SONUÇ: Yukarıda açıklanan nedenlerle davalı vekilinin temyiz itirazlarının kabulü ile hükmün davalı yararına BOZULMASINA, ödediği peşin temyiz harcının isteği halinde temyiz edene iadesine, 14/03/2018 tarihinde oybirliğiyle karar verildi.
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi 2016/9627 E. 2018/2382 K.
Taraflar arasında görülen davada … 1. Asliye Hukuk Mahkemesi’nce bozmaya uyularak verilen 05/05/2016 tarih ve 2012/461-2016/350 sayılı kararın Yargıtayca incelenmesi davacı vekili tarafından istenmiş ve temyiz dilekçesinin süresi içinde verildiği anlaşılmış olmakla, dava dosyası için Tetkik Hakimi … tarafından düzenlenen rapor dinlendikten ve yine dosya içerisindeki dilekçe, layihalar, duruşma tutanakları ve tüm belgeler okunup, incelendikten sonra işin gereği görüşülüp, düşünüldü: Davacı vekili, müvekkili şirketin “…” markası altında … enerji sistemi üretip satarak montaj ve servis hizmeti verdiğini, davalıların da “43..” isimli işyerinde … enerjisi sektöründe faaliyet gösterdiğini, davalıların müvekkili şirketin üretimi olup da önceki müşterilerinden edindikleri, ömrünü tamamlamış, hurdaya çıkarılan paslı ve eski sıcak su depolarını dükkanlarında müşterilerine göstererek müvekkili şirketin ürünlerini kötülediklerini, müşterilerine … markasının kalitesiz olduğu yönünde söylemlerde bulunduklarını, müvekkilinin ticari itibarının zedelendiğini ileri sürerek, davalıların haksız rekabet yaratan eylemlerinin tespiti ve önlenmesini, davacı markasını kötülemek için davalıların ellerinde bulundurduğu emtiaya el konulmasını, 5.000 TL maddi, 5.000 TL manevi tazminata hükmedilmesini, kesinleşen ilamın gazetede ilanını talep ve dava etmiştir. Davalılar vekili, müvekkillerinden …’ın … Isı isimli firmayla ilgisi bulunmadığı, diğer müvekkilinin de davacı ürünlerini kötülemediğini savunarak davanın reddini istemiştir. Mahkemece bozma ilamına uyularak yapılan yargılamaya ve tüm dosya kapsamına göre; davalıların … enerjisiyle ilgili haksız rekabete yol açacak düzeyde davacının … enerji sistemini kötüleyici bilgi sahibi olmadıkları, davacı tanıkları beyanlarında davalının küflü bir … enerjisi deposu gösterdiğini beyan etmiş ise de bu hususta ikna olmadıkları ve davacının …. marka … enerjisini başkalarına da tavsiye ettiklerini beyan ettikleri, davalı tanıklarının da davalının davacının … enerji sistemini kötülediğini duymadıklarını beyan ettiği, TTK 57/1 maddesi gereğince ticari işleri yanlış, yanıltıcı, lüzümsuz yere incitici beyanlarla kötülemek hüsnüniyet kaidelerine aykırı hareket etmenin şartlarının oluşmadığı gerekçesiyle davanın reddine karar verilmiştir. Kararı, davacı vekili temyiz etmiştir. Dava, haksız rekabetin tespiti, önlenmesi ve maddi-manevi tazminat istemine ilişkindir. 6762 sayılı TTK 57/1. maddesi uyarınca, başkalarını veya onların emtiasını, iş mahsullerini, faaliyetlerini yahut ticari işlerini yanlış, yanıltıcı veya lüzumsuz yere incitici beyanlarla kötülemek haksız rekabet oluşturur. Üçüncü kişilerin bu kötülemeden etkilenip etkilenmemesinden ziyade önemli olan söz konusu eylemlerde bulunularak haksız rekabetin yaratılmış olmasıdır. Davacı tanıklarından … mahkeme huzurundaki beyanında davalının dükkanında bulunan küflü bir depoyu göstererek “sizin taktırdığınız…. enerjisinin akıbeti bu, sağlıklı değil” diyerek kötülediğini, yine davacı tanığı … beyanında davalının dükkanında kendilerine … markalı küflü bir depo gösterilerek “… … enerjisinin sağlıksız ve kalitesiz olduğunu söyleyerek kötülendiğini, ancak üründen memnun olduğu için başkalarına da tavsiye ettiğini” belirttiğine göre, artık davalının söz konusu eylemlerinin TTK 57/1. maddesi anlamında haksız rekabet yarattığının kabulü gerektiği halde, aksine düşünce ile davanın reddine karar verilmesi doğru olmamış, bozmayı gerektirmiştir. SONUÇ: Yukarıda açıklanan nedenlerle davacı vekilinin temyiz itirazlarının kabulü ile hükmün davacı yararına BOZULMASINA, ödediği peşin temyiz harcının isteği halinde temyiz edene iadesine, 04/04/2018 tarihinde oybirliğiyle karar verildi.
İlgili Yazılarımız
- TCK Madde 125: Sosyal Medya Üzerinden Hakaret Suçu, İspat Araçları ve Yargılama Süreci
- Deepfake’in Kişilik Haklarına Müdahalesi ve Cezai Sorumluluk
Kaynakça
Yargı Kararları
- Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, E. 2016/8562, K. 2018/1963
- Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, E. 2016/9627, K. 2018/2382